نوشتار

اسرار أزل را نه تو دانی و نه من                    وین حرف معمّا نه تو خوانی و نه من

هست از پس پرده گفت وگوی من و تو            چون پرده برافتد نه تو مانی و نه من[1]

      پاسخ های خیّام به پرسش های خود نیز از عمق اندیشه و شناخت وی از باورهای رایج جامعه و زمانۀ او حکایت می کند . طنز خیّام روراست تر از حافظ است و رندی اش کمتر از او . نقد خیّام از باورهای دینی رایج و نشان دادن تناقض های آشکار این باورها با تجربۀ انسانی و خرد و دانش ما چنان است که هر خوانندۀ شعر او – خواه از عوام باشد یا از خواص – را به اندیشیدن وامی دارد و اورا به تأمّل فرامی خواند تا اندکی از شتابی که در زندگی روزمره گرفتارش کرده است رهایی یابد شاید بفهمد که این همه شتاب ، بی معنا و بی هدف است .

      خیّام آمدن ما را به این جهان ، ناگزیر و از روی اضطرار می داند ؛ أمّا رفتن از این جهان را به اکراه می داند و چنین می گوید که اگر در آن اختیاری داشت ، هرگز به این جهان نمی آمد حال که آمده نمی رفت : 

آورد به اضطرارم اوّل به وجود                       جز حیرتم از حیات چیزی نفزود

رفتیم به اکراه و ندانیم چه بود                     زین آمدن و بودن و رفتن مقصود[2]

گر آمدنم به من  بُدی نامَدَمی                           ور نیز شدن به من بُدی کی شدمی ؟

به زان نَبُدی که اندرین دِیر خراب                   نه آمدمی ، نه شُدَمی ، نه بُدَمی [3]

      چرا چنین اکراهی داریم ؟ به نظر خیّام ، چون هم بعضی دلبستگی ها در اینجا داریم و هم از آنچه در انتظارمان است بی خبریم :

از درس علوم جمله بگریزی به                        وندر سر زلف دلبر آویزی به

زان پیش که روزگار خوت ریزد                        تو خون قنینه در قدح ریزی به[4]

می نوش که عمر جاودانی این است                     خود حاصلت از دور جوانی این است

هنگام گل و مُل است و یاران سرمست                  خوش باش دمی که زندگانی این است[5]

      به گفته های دیگران هم دربارۀ جهان پس از مرگ باور ندارد ؛ چرا که کسی از رفتگان بازنگشته است تا به ما خبر درستی بدهد :

تا چند زنم به روی دریاها خشت                      بیزار شدم ز بت پرستان و کنِنِشت

خیّام ، که گفت دوزخی خواهد بود ؟                  که رفت به دوزخ و که آمد ز بهشت ؟[6]

از جملۀ رفتگان این راه دراز                       بازآمده ای کو که به ما گوید راز ؟

هان ! بر سر این دوراهه از روی نیاز                چیزی نگذاری که نمی آیی باز[7]

     این ناآگاهی ، همگانی است :

از آمدنم نبود گردون را سود                        وز رفتن من جاه و جلالش نفزود

وز هیچ کسی نیز دو گوشم نشنود                      کاین آمدن و رفتنم از بهر چه بود[8]

      او نتیجه و حاصل این زندگانی را جز حیرت نمی داند :

از آمدن و رفتن ما سودی کو؟                        وز تار وجود ما پودی کو؟

در چنبر چرخ ، جان چندین پاکان                     می سوزد و خاک می شود ، دودی کو؟[9]

آورد به اضطرارم اوّل به وجود                       جز حیرتم از حیات چیزی نفزود

رفتیم به اکراه و ندانیم چه بود                     زین آمدن و بودن و رفتن مقصود[10]

      حتّی کسانی هم که به فضل و دانش آراسته اند از پاسخ به این پرسش درمانده اند و آنچه گفته اند نیز از حیرت و نادانی ما نمی کاهد :

آنان که محیط فضل و آداب شدند                      در جمع کمال شمع أصحاب شدند

ره زین شب تاریک نبردند به روز                     گفتند فسانه ای و در خواب شدند[11]

      پرسش جانکاهی که چون خاری در جان و روان او می خلد ، پرسش از چرایی نیستی پس از هستی است . او نمی فهمد که آفریدگار هستی که چنین ترکیب زیبایی آفریده است چرا آن را نابود می کند و اگر از آغاز          می خواسته است نابودش کند چرا آن را زیبا آفریده است .

دارنده چو ترکیب طبایع آراست                       از بهر چه او فکندش اندر کم و کاست؟

گر نیک آمد ، شکستن از بهر چه بود                  ور نیک نیامد این صور ، عیب که راست ؟[12]

خیّام شاعر و فیلسوف ، هیچ باوری به جهان پس از مرگ و بازگشت دوباره به هستی ندارد و این را گویاتر از هرکسی گفته است و از هیچ چیزی نهراسیده است :

افسوس که سرمایه ز کف بیرون شد                     در پای أجل بسی جگرها خون شد

کس نامد از آن جهان که پرسم از وی                  کاحوال مسافران دنیا چون شد[13]

 بر مفرش خاک خفتگان می بینم             در زیر زمین ، نهفتگان می بینم

چندان که به صحرای عدم می نگرم                     ناآمدگان و رفتگان می بینم[14]

می خور که به زیر گِل بسی خواهی خفت                بی مونس و بی رفیق و بی همدم و جُفت

زنهار! به کس مگو تو این راز نهفت :                 هر لاله که پژمرد ، نخواهد بشکفت[15]

      دیگر ویژگی های اندیشۀ خیام و نیز زبان و بیان او چنان باشکوه است که دیگران به شایستگی به آن    پرداخته اند ؛ ولی باز هم می توان از نگاه زمانۀ خود به آنها بنگریم و باز هم از اندیشه و زبان او بیاموزیم .